دلنوشته

پروردگارا، مرا بضاعت به قدریست که نمیدانم در حق دوستانم چه دعایی کنم؟! اما میدانم که تو از حال آنان آگاهی. پس در روزهای مبارکت بهترینها را برایشان آماده سازکه خزانه تو هرگز تهی نمیگردد!

 

دلنوشته

اسب ها درشکه را کشیده اند ولی انعام را درشکه چی گرفته است! به چشمان اسبش چشم بند زده است و بر دهانش پوزه بند، تا کم ببیند و دم نزند...!!!

چه آشناست زندگی درشکه چی و اسب هایش.....!!! 

دلنوشته

در کلاس خداوند : آنکه ناله میکند، مردود است! آنکه صبر میکند،قبول و آنکه شکر میکند، ممتاز خداوند است.

امیدوارم همیشه ممتاز باشید.

دلنوشته

تقدیر،تقویم انسانهای عادی است و تغییر، تدبیر انسانهای عالی...!!!

زندگیتان پر از تغییرات عالی باد...!

دلنوشته

آرامش محصول تفکر نیست!!!آرامش هنر نیندیشیدن به انبوه مسایل و مشکلاتی است که ارزش فکر کردن ندارند....!!!!

لحظه هایتان آرام عزیزان.

دلنوشته

نگاه ساکت مردم به روی صورتم دزدانه می افتد! همه گویند عجب شاد است،عجب خندان! دل مردم چه میداندکه من دنیایی از اندوه و از اشکم...!!!

تمرکز زدایی در برنامه ریزی درسی

استاندارد سازی برنامه

 

یکی از راه کارهای اساسی در آموزش و پرورش کشور ما، برای بهبود کیفیت، توجه به استاندارد سازی در برنامه ی درسی است. اهمیت تدوین استانداردهای برنامه ی درسی به حدی است که در برخی از کشورها، عمده مباحث مطرح شده در «سند ملی»، به این امر مهم اختصاص دارد.

 

چکیده:

تعیین استاندارد های محتوا و عملکرد در مواد درسی گوناگون، می تواند نقطه ی شروع مناسبی برای اصلاحات برنامه  درسی از جمله تمرکز زدایی در برنامه ریزی درسی محسوب شود. برخلاف این که تصور می شود، استاندارد سازی فقط در نظام آموزشی متمرکز قابل پیاده شدن است، باید گفت تأثیر این استانداردها در نظام آموزشی غیر متمرکز غیر قابل انکار است. استفاده از استانداردهای برنامه ی درسی در کشورها دارای نظام آموزشی غیر متمرکز، حاکی از نقش تأثیر گذار آن هاست.

 وجود استاندارد سازی نباید محتوای درسی یکسان و روش های آموزشی مشابه را به ذهن متبادر سازد.

هر منطقه یا استان می تواند، بر اساس استانداردهای ملی و با حفظ و رعایت آن، خود رأساً به تهیه ی محتوا بر اساس ویژگی های محلی بپردازد.

استانداردهای برنامه ی درسی به عنوان معیارهای قابل اتکا در سطح محلی، ایالتی و ملی قابل استفاده هستند و بر مبنای آن می توان برنامه ی درسی محلی غنی و عمیقی را بنا نهاد.   

برای رفع معضل مغایرت مقوله ی «عدم تمرکز» با مسئله ی «وحدت ملی» تهیه و تدوین استانداردهای برنامه ی درسی راهکاری است که در پرتو آن، می توان امکان واگذاری اختیارات و اعتبارات به مناطق گوناگون را فراهم آورد و در عین حال، وحدت و انسجام ملی را نیز حفظ کرد. زیرا مناطق می توانند بر اساس رهنمودهای کلی و استانداردهای تعیین شده، به امر برنامه ریزی منطقه ای بپردازند.

بسیاری از کشورها با وجود نظام آموزشی غیر متمرکز، از استانداردهای برنامه درسی برای رسیدن به سطحی خاص از کیفیت، راهنمای عمل برای ایالت ها و مناطق، و سنجش و ارزشیابی عملکرد استفاد می کنند.

در این مقاله، ضمن توضیح مفهوم استاندارد برنامه ی درسی و انواع آن و شرح ضرورت تهیه ی استانداردهای برنامه ی درسی، پیشنهادهایی را در این زمینه ارائه می کنیم...

 

مفهوم استاندارد برنامه ی درسی و انواع آن  

«استانداردهای برنامه ی درسی» بیان منسجم و متوازن انتظاراتی است که در یادگیری دانش آموزان مطرح اند.

 در واقع این استانداردها به سطح مطلوب یا کیفیت ملاک های یادگیری اشاره می کنند و تعهد دست اندرکاران تعلیم و تربیت برای بهتر شدن برنامه محسوب می شوند. استانداردهای برنامه ی درسی، معیار مناسبی برای قضاوت در سطح محلی، ایالتی و ملی است و ساختاری را فراهم می آورد که بر مبنای آن می توان برنامه ی درسی محلی غنی و عمیقی را بنا نهاد. استانداردهای برنامه ی درسی، در واقع سطح مطلوب ها را نشان می دهد؛

به طوری که بر اساس آن می توان وضعیت عملکرد را در سه بعد فرد، واحد و سازمان سنجید و در تعیین موارد آموزشی، تعیین وظایف معلمان و تصمیمات آموزشی، از آن بهره برد.

 

برای این که بتوان از استانداردهای برنامه ی درسی، هم در سطح ملی و هم در سطح محلی استفاده کرد، باید در تدوین آن موارد زیر را لحاظ کرد:

1. 1- ضمن تأکید بر نیازهای ملی، به نیازهای محلی، بومی و منطقه ای هم توجه کرد.
2. 2- واقع بینانه و قابل حصول باشند و فردی که در چارچوب این استانداردها قرار می گیرد، آن ها را قبول داشته باشد. لذا باید شناخت صحیحی از فرد و ویژگی های او در اختیار باشد تا بر مبنای آن برنامه ریزی صورت گیرد.
3. 3- اصول همکاری و مشارکت مورد توجه قرار گیرند. استانداردهایی که کارشناسان ستاد مرکزی عمدتاً بر اساس تحصیلات دانشگاهی و از طریق مطالعه ی تطبیقی، تدوین و ابلاغ می کنند، در عمل در همه ی شرایط، موقعیت ها و مناطق، بازدهی مشابه نخواهند داشت، مگر این که از طریق مشارکت فراگیرنده به دست آیند.
4. 4- پویا و منعطف باشند تا بتوان از آن ها در موقعیت های فرهنگی، اقتصادی و اجتماعی استفاده کرد. استانداردها را نمی توان در مدتی کوتاه تدوین کرد و برای مدت زمان مدیدی از آن ها بهره گرفت. لازم است متناسب با پیشرفت، مقتضیات و الزامات محیطی، این استانداردها به روز شوند و از پویایی و انعطاف پذیری لازم برخوردار باشند.

تدوین استانداردهای برنامه ی درسی کار پیچیده و دشواری است. بدین لحاظ، باید کمیته های خاصی در «دفتر برنامه ریزی و تألیف کتب درسی» در هر موضوع درسی شکل گیرد تا با همکاری معلمان خبره، صاحب نظران و محققان و با انجام کار میدانی و تطبیقی، استانداردهای موضوع های درسی را متناسب با ویژگی های فرهنگی و ارزشی حاکم بر جامعه تدوین کنند.

 

«استاندارد سازی» یا استاندارد گذاری در برنامه ی درسی، معمولاً در دو حیطه ی کلی مورد استفاده قرار می گیرد؛

1. «استاندارد محتوا» و  «استاندارد عملکرد».

استاندارد محتوا:

آن چه را از دانش آموزان انتظار می رود که بدانند و قادر به انجام آن باشند، مشخص می کند.

استاندارد محتوا، ایده ها، مهارت ها ودانش ها را در هر یک از رشته های علمی منعکس می سازد و در بیان این دانش ها و ایده ها، عدالت را برای تمامی دانش آموزان از همه نوع رعایت  می کند.

از استانداردهای محتوا می توان به عنوان نقطه ی شروع اصلاحات برنامه ی درسی استفاده کرد، زیرا

استانداردهای محتوا، آن چه را معلمان برای تدریس در نظر دارند و آن چه را که برای یادگیری هر ماده ی درسی از دانش آموزان انتظار می رود، روشن می کنند.

معیار یا سنجه، از استاندارد محتوا استخراج می شود. در واقع، زیر مؤلفه ی استاندارد محتواست و مهارت ها و ادراکات مورد انتظار برای یک استاندارد محتوا را در پایه های گوناگون تحصیلی مشخص می کند.

برای مثال اگر استاندارد، «فهم مفهوم اندازه گیری» باشد، معیار آن، می تواند در پایه ی اول راهنمایی حل مسائل مربوط به محیط انواع شکل ها مانند متوازی الاضلاع، مثلث و دایره، و در پایه ی دوم دبیرستان، فهم مفهوم خطای مطلق و نسبی دراندازه گیری باشد.  

 

همان طور که در مثال بالا مشهود است،

هر استاندارد می تواند در پایه های گوناگون تحصیلی معیارهای متفاوت به خود بگیرد.

استانداردهای محتوا به طور کلی باید ویژگی های زیر را دارا باشند تا در سطوح و در مناطق گوناگون کشور قابل استفاده باشند:

1. • انعکاسی از وفاق جمعی (مبتنی بر توافق)؛
2. • متعادل؛
3. • ریشه در رشته های علمی؛
4. • پایه ی مشترک؛
5. • دقیق و بی عیب؛
6. • واضح و مفید؛
7. • قابل ارزیابی؛
8. • انعطاف پذیر؛
9. • متناسب با ویژگی های رشدی؛
10. • تمرکز روی محتوای علمی و دقیق؛
11. • قابل فهم و اجرا برای کسانی که باید استاندارد ها را اجرا کنند،مانند برنامه ریزان درسی، ناظران و معلمان.

استاندارد عملکرد:

استانداردهای عملکرد از استانداردهای محتوا اخذ می شوند و میزان سودمندی و شایستگی هایی را که دانش آموزان در زمینه ی مهارت ها و دانش مورد نظر کسب کرده اند، اندازه می گیرند. در واقع تغییرات خاصی را که از دانش آموزان پس از کسب مهارت انتظار داریم، با استاندارد عملکرد مشخص می کنیم.

در تدوین استانداردهای عملکرد، سطح تبحر و مهارت دانش آموزان باید با توجه به سطوح متفاوت رشد آن ها تعیین شود. معمولاً در تدوین چنین استانداردهایی، وجود ابزار سنجش عملکرد و تمایز بین سطوح متفاوت تبحر از ضروریات است.

برای مثال، ممکن است عملکرد دانش آموز در چهار سطح پیشرفته، شایسته، پایه و مبتدی، و یا دو سطح خوب و عالی تعریف شود.

 استاندارد عملکرد به طور کلی شامل سه مؤلفه ی (عنصر) اساسی است.

1. 1- توصیف عملکرد: توصیفی نقلی را از آن چه دانش آموزان باید بدانند و قادر به انجام آن باشند، نشان می دهد.
2. 2- نمونه های کار: این نمونه ها مرتبط با استاندارد هستند و دانش آموزان می توانند پس از اتمام مطالعه ی یک یا چند استاندارد، به آن ها برسند.
3. 3- گزارش ها: هر گزارش جنبه هایی از کار را در ارتباط با توصیف عملکرد نشان می دهد.

از دیدگاه «کیث»، استاندارد عملکرد از سه جزء ترکیب یافته است.

1. • عبارتی که یک رفتار را بیان می کند.
2. • فهرستی از هدف هایی که مشخص می کند چگونه می توان آن رفتار را شناسایی کرد.
3. • قضاوت درباره ی سطح شایستگی در اجرا.

استانداردهای عملکرد میزان و اندازه ی شایستگی های فردی و حرفه ای را نشان می دهند و چار چوبی برای ارزیابی کیفیت عملکرد دانش آموزان فراهم می آورد.

در مجموع باید گفت استاندارد محتوا و عملکرد دید روشن و دقیقی از موفقیت های تحصیلی برای تمام دانش آموزان فراهم می کند و برای اصلاح نظام آموزشی، به طرق متفاوت از جمله حرکت به سمت تمرکز زدایی، می توان از آن استفاده کرد.

برای مثال، معلمان برای سازمان دهی برنامه ی درسی و تدریس، ناشران کتاب های درسی برای تهیه و تولید منابع آموزشی برای مدارس، و مسئولان آموزش ضمن خدمت و قبل از خدمت معلمان به منظور آمادگی معلمان برای انجام آن چه از آن ها انتظار می رود، می توانند از آن استفاده کنند.

تدوین استانداردهای برنامه ی درسی، ضمن ایجاد وحدت در فعالیت های اساسی تربیتی، می تواند چارچوبی برای طراحی برنامه ی درسی، معیاری برای ارزشیابی از عملکرد آموزشی، رهنمودی برای واگذاری فعالیت ها به مناطق، و نهایتاً به وجود آورنده ی حاکمیت نظم و قانونمندی در انجام فعالیت های گوناگون تربیتی باشد.

استاندارد برنامه ی درسی نباید با آن چه در استاندارد به مفهوم صنعتی آن وجود دارد، یکسان نگریسته شود.

در نگاه صنعتی به مفهوم استاندارد سازی، استاندارد شکل عینی، کمیت پذیر و کاملاً تجویزی پیدا می کند که پای بندی یا عدم پای بندی به آن ها قابل مشاهده و اندازه گیری است. لیکن در استاندارد برنامه ی درسی، استاندارد شکل کمی و کیفی دارد و  خصلت کاملاً تجویزی پیدا نمی کند. تشخیص میزان پای بندی به آن نیازمند ادراک هوشمندانه ی موفقیت و قضاوت کیفی، و نه صرفاً اندازه گیری کمّی است. بدین لحاظ، استاندارد سازی برنامه ی درسی به ویژه در مسیر تمرکز زدایی، فقط با تعریف یا قرائتی می تواند قابل قبول باشد که معلم را در تعارض با خلاقیت، آزادی عمل، اعطای فرصت قالب شکنی، و تفکر حین عمل قرار ندهد.

 

ارتباط بین استاندارد سازی برنامه ی درسی و تمرکز زدایی آموزشی

یکی از شعارهای اساسی طرف داران آموزش و پرورش غیر متمرکز، استفاده ی بهینه از ظرفیت های محلی و منطقه ای و برنامه ریزی بر اساس نیازهای منطقه ای است. استانداردهای برنامه ی درسی، با توجه به ماهیت پویا و انعطاف پذیر خود، هم در نظام آموزشی غیر متمرکز قابل استفاده است.

تدوین استانداردهای برنامه ی درسی، برخلاف تصور عمومی، می تواند در امر تمرکز زدایی در برنامه ی درسی مؤثر واقع شود. برای رفع معضل مغایرت مقوله ی «عدم تمرکز» با مسئله ی «وحدت ملی»، تهیه و تدوین استانداردهای برنامه ی درسی و سند ملی، راهکاری است که در پرتو آن امکان واگذاری اختیارات به مناطق گوناگون فراهم می آید و در عین حال به وحدت و انسجام ملی جامعه نیز آسیبی وارد نمی شود. زیرا مناطق می توانند بر اساس رهنمودهای کلی و استانداردهای تعیین شده، به برنامه ریزی منطقه ای بپردازند.

هنر نوشتن استانداردهای برنامه ی درسی در این است که:

گروه تدوین کننده ی استانداردها  که متشکل از افراد صاحب نظر، معلمان خبره، نمایندگان مناطق و برنامه ریزان است، هویت های چند گانه ی دانش آموازن از قبیل هویت فردی، اجتماعی، ملی و اکولوژِیکی آن ها را لحاظ کند تا استاندارد تهیه شده به عنوان رهنمودی کلی، برای تمام مناطق کشور قابل استفاده باشد.

استانداردها در حکم کاتالیزور و تسهیل کننده ی اصلاحات، از جمله افزایش کیفیت و تمرکز زدایی عمل می کنند.

شعار اصلی طرف داران استاندارد سازی برنامه ی درسی،

تغییر از «دسترسی برای همگان» به «یادگیری با کیفیت بالا برای همگان»

 است.

چرا که معتقدند برابری و عدالت آموزشی را نمی توان از تلاش برای اصلاح کیفیت جدا دانست.

حامیان استانداردهای آموزشی بر این باورند که استانداردها یکی از ابزارهای اساسی برای برابری و عدالت آموزشی هستند، چرا که آموزش با کیفیت را برای تمام دانش آموزان طلب می کنند.

کودکان و اعتیاد به اینترنت

کودکان و اعتیاد به اینترنت

 

زمانی که پدر برایش رایانه ای خرید و در اتاقش قرار داد، دوازده سال بیشتر نداشت. والدین او گمان می کردند رایانه می تواند برای فرزندشان مفید باشد. اولین کاری که او کرد این بود که به شبکه جهانی اینترنت متصل شد و پس از مدتی کوتاه، اتاق های گفتگو (Chat Room) و پست الکترونیکی (E - mail) را کشف کرد! برای چند هفته ابتدایی، والدینش او را کنترل می کردند و در باره حفظ اطلاعات شخصی بر روی شبکه به او هشدار می دادند. اکنون آنها مطمئن بودند که فرزندشان به سراغ پایگاههای مروج فساد و خشونت نخواهد رفت. از این زمان به بعد، کنترل خود را قطع کردند و نظارتی بر فرزندشان در گفتگو (Chat) با دوستانش و یا بازی های شبکه ای او نداشتند.

مشکلات، بسیار زود خود را نشان دادند. فرزند آنها بیشتر زمانِ خود را در اتاقش و با رایانه می گذراند و زمانی که او را مجبور می کردند که بخشی از روزش را با خانواده بگذراند، ترشرویی می کرد. نمراتش نیز سیر نزولی پیدا کرده بودند. هر زمان که از رایانه اش دور بود کج خلق بود و اغلب تا نزدیکی های صبح روی خط (On - Line) باقی می ماند. زمانی که والدینش او را تهدید کردند که جای رایانه را عوض خواهند کرد با حالتی متخاصم تهدید کرد که به خودش صدمه خواهد زد!

علایم هشداردهنده اعتیاد اینترنتی

ـ عدم احساس گذشت زمان، در زمان روی خط بودن

ـ استفاده از ساعات خواب و استراحت برای اتصال به اینترنت

ـ آشفتگی و عصبانیت در زمان بروز وقفه بین زمان های اتصال به اینترنت

ـ کنترل چندباره و مرتب پست الکترونیکی در هر روز

ـ کج خلقی کردن در صورت منع شدن از اتصال به اینترنت

ـ استفاده از زمان انجام تکالیف و کارهای روزمره برای استفاده از اینترنت

ـ ترجیح اینترنت بر بودن با خانواده

ـ سرپیچی از زمان تعیین شده جهت استفاده از اینترنت

ـ دروغ گفتن در خصوص مدت زمان اتصال به اینترنت و یا اتصال دزدکی، زمانی که کسی در اطراف نیست!

ـ ایجاد رابطه با کسانی که روی اینترنت هستند

ـ افزایش خستگی و بداخلاقی نسبت به زمان پیش از اعتیاد به اینترنت

ـ اشتیاق فراوان جهت اتصال به اینترنت در زمان دوری از رایانه

ـ از دست دادن شوق شرکت در فعالیت هایی که قبلاً مورد توجه قرار داشته اند

ـ وجود حالت آشفتگی، عصبانیت و افسردگی در زمان هایی که امکان اتصال به اینترنت وجود ندارد. در زمانی که این امکان فراهم می شود حالات فوق از بین می روند.

اعتیاد اینترنتی چیست؟

این نوع اعتیاد، مشکلی در حال رشد و مولود قرن اطلاعات و اطلاع رسانی است.

دسترسی به اینترنت یک بخش حیاتی در دنیای مدرن و یک ابزار مهم در آموزش کودکان است و در مدارس، خانه ها و حتی مراکز خرید مورد استفاده قرار می گیرد. تسلط استفاده از اینترنت نیز یک مهارت بسیار مهم شغلی و تجاری در سال های آتی خواهد بود. به علاوه، اینترنت یک رسانه سرگرم کننده و اطلاع رسان است. به هر حال، محاسن ذکرشده برای بسیاری از کاربران اینترنت اغواکننده و فریبنده است، زیرا اینترنت یک دسترسی 24 ساعته به دنیایی ناشناخته و تحریک کننده را فراهم می کند. یک کاربر اینترنت می تواند در یک اتاق گفتگو وارد شده و خود را به جای کس دیگری جا بزند و یا با دیگر کاربران در هر گوشه دنیا به بازی بپردازد. با یک کلیک روی موشواره (Mouse) می توان به دنیایی وارد شد که در آن از مشکلات دنیای حقیقی خبری نیست و هر آرزویی به حقیقت خواهد پیوست.

مانند اعتیاد به مواد مخدر، الکل، سیگار و یا کافئین؛ اعتیاد به اینترنت نیز با علایمی همچون افزایش نوسانات اخلاقی، سخن نگفتن با دیگران و قطع روابط اجتماعی مشخص می شود. کودکان و نوجوانانی که به اینترنت دلبستگی فراوان پیدا می کنند و در حقیقت به آن معتاد می شوند، برای ارضای خود ساعت های متوالی بدون وقفه روی خط باقی می مانند و زمانی که امکان دسترسی به اینترنت را نداشته باشند دچار تشویش، لرزش دست و عصبانیت می شوند، استراحت و آرامش را فراموش می کنند و به اینترنت و وسوسه های آن فکر کرده و یا خیالپردازی

می کنند. زمانی که فرصت استفاده از اینترنت را پیدا می کنند، احساس نیازی غیر بازدارنده به داشتن روابط احساسی در آنها بروز می کند. نیاز به روابط در دنیای غیر واقعی زمانی بروز می کند که این روابط در دنیای واقعی مورد بی توجهی و غفلت قرار گرفته باشد. در حقیقت عبارت «اعتیاد اینترنتی»، به طیف وسیعی از رفتارها اشاره می کند. محققان پنج نوع اعتیاد اینترنتی را شناسایی کرده اند:

1ـ اعتیاد به بازی های شبکه ای: شامل بسیاری از فعالیت های مختلف اینترنتی است. افراد ممکن است در بازی های روی خط شرکت کنند، قمار کنند و یا در حراج شرکت کرده و یا خرید کنند. این اعتیاد بخصوص می تواند برای کاربران بسیار گران تمام شود و یا صورت حساب اتصال به اینترنت و هزینه کارت های اینترنت را که توسط والدین تأمین می شوند را افزایش دهد.

2ـ اعتیاد به روابط انسانی روی شبکه: ارتباطات روی خط در اتاق های گفتگو، اهمیت بیشتری نسبت به روابط فامیلی پیدا کرده اند. به علاوه گفتگوهای روی خط با آشنایان اینترنتی، به دنبال خود، هزینه ارتباطات در دنیای حقیقی را نیز افزایش می دهد. به این نکته توجه کنید که کاربران پس از دیدار کسی روی اینترنت مشتاق دیدن (واقعی) او می شوند [که بالطبع هزینه های مرتبط را خواهد داشت]. دیدن کسی که معلوم نیست همان کسی است که روی اینترنت خود را معرفی کرده است یا خیر؟

3ـ اطلاعات نامحدود: میزان اطلاعات در دسترس اینترنت، نامحدود و بی شمار

است. بعضی کاربران ممکن است دچار وسوسه دستیابی به اطلاعات و طبقه بندی آنها شوند. حرکت روی «وب جهانی» و استفاده از جستجوهای گسترده در بانک های اطلاعاتی ممکن است تمام فعالیت های یک کاربر را شامل شود و البته بروز مراحل بحرانی شوق و وسوسه برای جستجوی بیشتر.

4ـ اعتیاد به رایانه: زمانی که اعتیاد به اینترنت وجود ندارد، بحث اعتیاد به رایانه بسیاری از موارد ذکرشده را می پوشاند. بازی های رایانه ای غیر شبکه ای می تواند برای بسیاری از افراد وابستگی شدید به همراه بیاورد. این مشکل در هنگام استفاده از انواع وسایل بازی های رایانه ای مثل سگا (Sega) و پلی استیشن (Play Station) نیز رخ می دهد.

5ـ اعتیاد به عکس اینترنتی: عکس های مستهجن و شهوت آور بر روی اینترنت به سادگی قابل دستیابی اند. زمانی که نرم افزارهای کنترل کننده جهت محدود ساختن دسترسی کودکان به پایگاههای اینترنتی طراحی شدند، بسیاری از پایگاههای غیر اخلاقی نیز راههایی جهت عبور از این موانع به وجود آوردند. یک کاربر کارکشته اینترنت نیز می تواند به راحتی از سد این نرم افزارها عبور کند. نوجوانان از جمله کسانی هستند که معمولاً وقت زیادی را صرف دیدن یا جمع آوری و مبادله عکس های مستهجن می کنند. حتی ممکن است در اتاق گفتگوی بزرگسالان و یا اتاق هایی که در آنها هر کس نقش یکی از طرفین رابطه جنسی را بازی

می کند وارد شوند که عموما از نظر سنی بسیار مسن تر هستند. این کودکان و نوجوانان ممکن است برای ارسال عکس و فیلم نامناسب افراد سوء استفاده گر به دیگران فریفته شوند.

معضل پرنوگرافی روی اینترنت

امکان دسترسی از طریق اینترنت به این گونه عکس های غیر اخلاقی از جمله مواردی است که ذهن بسیاری از والدین را به خود مشغول کرده است. حتی اگر فرزندانشان به طور مفرط به اینترنت متصل نشوند، یک جستجوی ساده برای دستیابی به مطالب مفید، ناخودآگاه می تواند به سمت پایگاههای غیر اخلاقی هدایت شوند. انبوه نامه های الکترونیکی همچون سیل به صندوق پست الکترونیکی کودکان سرازیر می شوند که همه گونه اطلاعات و مطالب در این زمینه را ارائه می دهند. البته راههایی همچون استفاده از نرم افزارهای کنترلی وجود دارد. اغلب برنامه های پست الکترونیکی نیز قابلیت فیلتر و مسدود ساختن نامه های مختلف را دارند. هر چند همان طور که قبلاً گفته شد بسیاری از این دست پایگاهها، راههایی برای عبور از موانع ارائه داده اند ولی به هر حال استفاده از نرم افزارها و کنترل پست الکترونیکی می تواند به طور قابل ملاحظه ای احتمال دسترسی کودکان و نوجوانان را کاهش دهد.

برخی والدین نیز نگران این مسئله اند که فرزندانشان، نرم افزارهای کنترلی و نصب شده را از کار بیندازند. برای این منظور نیز برنامه هایی وجود دارند که می توانند به طور نامحسوس تمامی فعالیت های انجام شده روی رایانه را ثبت کند. این گونه نرم افزارها می توانند اطلاعاتی نظیر اینکه چه پایگاههایی مورد بازدید قرار گرفته اند و یا گفتگوهای انجام گرفته در اتاق های گفتگو را نمایش دهند.

البته این موارد توصیه شده دقیقا شبیه این است که شما در اتاق فرزندتان دوربین مخفی نصب کنید، به مکالماتش گوش دهید و یا دفتر خاطرات روزانه اش را بازرسی کنید! حتی می توانید با حضور او رایانه اش را وارسی کنید و یا می توانید محیط خصوصی او را محدود کنید و در حقیقت دیوار اطمینان بین خود و فرزندتان را ویران کنید. پس بهتر است راهی مؤثرتر را امتحان کنید. با او به گفتگو بنشینید و در مورد مسائلی که باعث نگرانی و هراس شما شده اند صحبت کنید.

چه کسانی اعتیاد اینترنتی را

گسترش می دهند؟

اعتیاد به اینترنت مختص به سن یا طبقه خاص نیست. مردان و زنان در سراسر دنیا می توانند به ارتباطات اینترنتی، بازی های اینترنتی، جمع آوری اطلاعات و ... از طریق اینترنت معتاد شوند. شخص خاصی را نیز نمی توانید متهم به اشاعه اعتیاد اینترنتی کنید. افرادی که از ضعف شدید در روابط اجتماعی رنج می برند کسانی هستند که به ارتباطات اینترنتی پناه می برند. همچنین اینترنت مفری است برای کسانی که از مشکلات روانی رنج می برند و دچار تشویش، افسردگی و عدم اعتماد به نفس هستند. والدین باید فرزندانشان را که به رایانه و مودم (Modem وسیله برقراری ارتباط بین دو رایانه و یا یک رایانه با شبکه)، دسترسی دارند برای دوری از بروز مشکلات ذکرشده از طریق اینترنت، تحت نظر داشته باشند.

پیشگیری و درمان

استفاده از اینترنت می تواند تجربه ای لذت بخش و آموزنده باشد. اما بهتر است پیش از صدور اجازه به کودکان و نوجوانان برای اتصال به اینترنت، در مورد قوانینی به توافق برسید. شما می توانید راهنمای زیر را

به همراه فرزندان تان، پیش از اتصال به اینترنت مطالعه کنید. با اینکه این راهنما نمی تواند به تنهایی مانع از فریفته شدن فرزندان تان به وسیله شود، ولی می تواند به داشتن تجربه ای سالم تر و امن تر در اینترنت کمک کند.

راهنمای حفظ ایمنی در اینترنت:

1ـ به هیچ عنوان اسم، آدرس، شماره تلفن و هر گونه اطلاعات شخصی خویش را آشکار نکنید.

2ـ عکس خود را از طریق اینترنت و یا پست الکترونیکی برای هیچ کس ارسال نکنید.

3ـ با کسانی که روی اینترنت ملاقات می کنید، تماس تلفنی نگیرید و یا قرار ملاقات نگذارید.

4ـ در صورت دریافت مطالب خشن، زننده، فریبنده و یا هر مسئله ای که آرامش شما را بر هم می زند، آن را به اطلاع والدین یا معلمین خود برسانید.

5ـ این نکته را به خاطر داشته باشید که هر آن کس را که روی اینترنت ملاقات می کنید مجبور به گفتن تمام حقایق راجع به خود و یا هر چیز دیگری نیست. [لذا به هر کسی اعتماد نکنید].

6ـ هیچ گاه در اتاق های گفتگو وانمود نکنید که کس دیگری هستید.

7ـ بدون اجازه والدین دستور خرید ندهید و یا برای پیشنهادات مجانی ثبت نام نکنید.

8ـ به جز به والدین، رمزهای عبور خود را افشا نکنید.

برای اطمینان از رعایت قوانین فوق، والدین باید در بعضی اوقات به کار فرزندان شان نظارت کنند تا در صورت وجود، بتوانند هر کدام از علایم هشداردهنده را تشخیص دهند. در صورت بروز هر کدام از علایم اعتیاد، منع کامل دسترسی به اینترنت نیاز نیست و توصیه نیز نمی شود. اما ایجاد ساختاری که نهایتا به کاهش این دسترسی تا مرز اعتدال منجر شود، لازم است. برای مثال ساعات استفاده یک نوجوان از شش ساعت در روز به یک ساعت کاهش یابد. استفاده از وسایلی مثل ساعت زنگ دار برای نشان دادن مدت زمان اتصال و نصب یک کپی از دستورالعمل فوق الذکر در اتاق فرزندتان برای اینکه به آن وفادار بماند، می تواند مفید باشد.

اگر رایانه فرزندتان در اتاق او و یا در محلی مجزا قرار دارد، انتقال آن به مکانی مثل آشپزخانه، اتاق نهارخوری و یا هر مکانی در منزل که به راحتی بتوان رایانه را مشاهده کرد می تواند به شما کمک کند. تهیه فهرستی از فعالیت های جایگزین برای زمانی که روی خط نیستند، مفید است. به تناوب، استفاده از اینترنت را با دیگر سرگرمی های جذاب که قبلاً انجام می شدند، جایگزین کنید و زمان بگذرانید.

استفاده مفرط از اینترنت می تواند پوششی برای مشکلات مختلفی باشد که فرزندتان با آن روبه روست و یا دیگر مشکلات خانوادگی، تلقی شود. در این حالت نیاز به درمان هایی خارج از خانه [به کمک متخصصان] احساس می شود. هر چند حل این نوع مشکلات در خانه بسیار سودمند است. از گروههای اینترنتی که در برخی از اجتماعات وجود دارند می توانید استفاده کنید و یا از مشاوران مدرسه و مراکز درمانی محلی کمک بگیرید. البته مراکز درمان اعتیاد به مواد مخدر و الکل نیز می تواند کمک فکری بکند. مشخص است که تجربیات آنها درخور اعتیاد اینترنتی نیست ولی می توانند اطلاعات ارزشمندی در اختیار شما قرار دهند. البته مراکز درمان این گونه از اعتیاد را می توانید روی اینترنت بیابید به شرط آنکه خود دچار اعتیاد نشوید!

 

 

آسیب های فرهنگی و پژوهشی اینترنت

آسیب های فرهنگی و پژوهشی اینترن

اشاره

در باره آسیب های اجتماعی اینترنت، سخنان بسیاری گفته شده و از زوایای مختلفی نسبت به این موضوع نگریسته شده است. گستره وسیعی از آسیب های اقتصادی مانند: تشدید تضاد طبقاتی و رشد شکاف میان فرادستان و فرودستان؛ شکاف نسلی بین بزرگسالان و جوانان؛ امنیت ملی، سیاسی و فرهنگی؛ آزادی و دموکراسی دیجیتالی و فرهنگ مجازی و اینترنتی، در زمره آسیب های جامعه شناختی اینترنت می باشند. در این بخش تنها به بیان آسیب های فرهنگی و پژوهشی اینترنت بسنده می کنیم و تحقیق و تحلیل سایر ابعاد اجتماعی و سیاسی اینترنت را از اندیشمندان علوم اجتماعی و ارتباطات به انتظار می نشینیم.

آسیب های فرهنگی

پیشرفت های جدید در حوزه فنّاوری اطلاعات و ارتباطات مفاهیم جدیدی چون: دهکده جهانی، جامعه اطلاعاتی، جامعه مجازی و فرهنگ مجازی را پدید آورده است که پیآمدهای عملی کردن این مفاهیم تاءثیرات خوب و بد بسیاری را بر فرهنگ های مختلف دارد و آنها را بیش از گذشته در معرض تبادل، درهم آمیختگی و رویارویی با یکدیگر قرار می دهد.

در دوران کنونی، شاید اگر صدمات فرهنگی فنّاوری اطلاعات، به ویژه اینترنت را زیان بارترین، جدی ترین و پیشرفته ترین نوع تهاجم فرهنگی بدانیم، سخن به گزاف نگفته ایم. کسانی که نسبت به اینترنت خوش بین هستند، همواره از مزایا و فواید اینترنت داد سخن داده اند و آن را بهعنوان ابزاری قدرتمند برای تبادل فرهنگی بین کشورها و ملت ها می بینند؛ اما منتقدان قائلاند که اینترنت چیزی جز ابزار تسلط همه جانبه و از جمله سلطه فرهنگی کشورهای استعمارگر غرب نیست و واژه هایی مانند: فرهنگ جهانی، فرهنگ دیجیتالی (Digital Culture) و فرهنگ اینترنتی(Cyberculture) را با فرهنگ غرب هم معنا می پندارند.

در این میان، گروهی نیز با رویکردی اعتدال گرا معتقدند که می توان با حفظ ارزش های بنیادی و سنت های اصیل، از نوآوری ها و فنّاوری های جدید ارتباطی استقبال نمود و آن را در خدمت فرهنگ اسلامی به کار گرفت.

به نظر می رسد که رویکرد اعتدال گرا واقع گرایانه تر و پذیرفتنی تر از دو رویکرد قبلی است. اما حرف های منتقدان نیز، به خصوص اگر به گونه ای معتدل تر نگاه شود، از واقعیت های تلخی حکایت دارند که نباید از آنها غافل ماند. واقعیت این است که هرچند می توان از اینترنت به عنوان ابزاری جهت پیشبرد اهداف فرهنگ بومی و اسلامی استفاده کرد -همچنان که تاکنون کارهای قابل ستایشی دراین خصوص انجام شده است- اما امروزه تبلیغات فرهنگ غربی در اینترنت به اندازه ای است که گاهی احتمال غلبه و تسلط شکل های مختلف آن بر دیگر فرهنگ ها چندان دور از انتظار به نظر نمی رسد. از این رو، هیچ توجیهی برای از دست دادن فرصت و غفلت از آنچه در حال شکل گیری است، وجود ندارد. با این حال، ممکن است عده ای چنین نگرانی ای درباره هجمه فرهنگی اینترنتی را تا این اندازه جدی نگیرند، یا اساساً بدان باور نداشته باشند. در سطور آتی نمونه هایی از این واقعیت تلخ را برخواهیم شمرد تا آن را بیش از پیش تصدیق کنیم و برای هر یک چاره ای بیندیشیم.

بر اساس آماری در مورد درصد دسترسی کشورهای مختلف و استفاده کاربران از اینترنت، آمریکا و کانادا 63 درصد، اروپا 22/4 درصد و استرالیا، ژاپن و نیوزلند 6/4 درصد از رایانههای متصل به اینترنت را در اختیاردارند. در حالی که کشورهای آسیایی و آفریقایی تنها 5/9 درصد از این رایانهها را در خود جای داده اند. همچنین 83 درصد کاربران اینترنت در آمریکا، 6 درصد در اروپا، 3 درصد در اقیانوسیه و 8 درصد در بقیه قاره های دنیا قرار دارند.⁽²⁾

این آمار، ترجمان این سخن است که بیشتر فعالیت های مختلف از جمله فرهنگی، از سوی غرب انجام می شود؛ به عبارت دیگر، اینترنت همراه با همه پیام ها و پیآمدهایش که از جمله آنها ره آوردهای فرهنگی است، از غرب به شرق منتقل می شود و نباید پنداشت که این کار صرفاً به دلیل سیر طبیعی پیشرفت فنّاوری و صدور آن از سوی غرب است؛ بلکه فرهنگ سازی به شیوه غربی و خصوصاً به شیوه آمریکایی، از چیزهایی است که غربی ها برای آن کوشش های فراوانی کرده و اقدامات بزرگی را به انجام رسانده اند. همچنان که یکی از دانشمندان پرآوازه اروپا اظهار نظر کرده بود که اکنون وقت آن رسیده است که آمریکایی شویم و منظور از جهانی شدن را همان آمریکایی شدن بدانیم.

و باز همچنان در اثر رشد اینترنت و پیشرفت ارتباطات، بسیاری از سوغات های فرهنگی غرب به ویژه آمریکا، مانند غذاهای آماده، اغذیه کنتاکی و مک دونالد و بسیاری از الگوها و مدل های غربی را می توان در بیشتر کشورهای جهان به روشنی مشاهده کرد.

تاکیس فوتو پولوس (1987م) در مقاله «رسانه های جمعی، فرهنگ و دموکراسی» می نویسد:

«امروز با فرآیند جامعی از همگون سازی فرهنگی مواجه هستیم که در نتیجه آن، شهرها بیشتر و بیشتر به هم شبیه شده اند؛ مردم در همه نقاط جهان به موسیقی یکسانی گوش می دهند و بر روی صفحه های تلویزیون های خود اپراهای یکسانی را می بینند و کالاهای مصرفی مشابهی را می خرند. ظهور وفاق نئولیبرالیسم در دو دهه اخیرکه به دنبال شکست سوسیال دموکراسی بود، همگون سازی فرهنگی را تقویت کرده است. این نتیجه غیر قابل اجتناب لیبرالیزه کردن بازار و برداشتن نظارت دولتی از آن و نتیجه تشدید تجاری کردن فرهنگ بوده است. در نتیجه، جوامع سنتی و فرهنگ های آنان در سراسر جهان در حال ناپدید شدن هستند و مردم آنها به مصرف کنندگان فرهنگی که در کشورهای پیشرفته صنعتی به ویژه در ایالات متحده آمریکا تولید شده، تبدیل شده اند».⁽³⁾

حال، چنانچه کشوری مانند ایران زیرساختارهای لازم را برای مقابله با فرهنگ بیگانه و حفظ فرهنگ خودی نداشته باشد و فاقد استراتژی فرهنگی کلانی در مورد صنایع فرهنگی جدید همچون ماهواره و اینترنت باشد، طبیعی است که اسیر و شاید خودباخته و حتی متاءسفانه گاهی مبلغ فرهنگ بیگانه، به عنوان یک فرهنگ جهانی شود.

یکی دیگر از آسیب های فرهنگی اینترنت، به زبان مربوط می شود. از دیدگاه جامعه شناسان، زبان مهم ترین و اساسی ترین نماد فرهنگی یک جامعه است. به بیان جاناتان ترنر: «هنگامی که مردم به توافق می رسند که یک نشانه، علامت چه چیزی باشد و چه چیزی را ارائه دهد، آن را نماد می نامند».⁽⁴⁾

غیر از زبان، نمونه های کوچک تری چون: پرچم، صلیب، مشت گره خورده و برنامه های رایانه ای همگی نماد و نشانه هایی هستند که در هر جامعه دارای فرهنگ و معانی توافق شده خاصی می باشند. جامعه شناسان، مجموعه این نظام های نمادین در میان جمعیتی از انسان ها را عموما «فرهنگ» نام می نهند.

زبان به عنوان بزرگ ترین نماد فرهنگی و فرهنگ ساز جامعه، هم متاءثر از سایر نمادهای فرهنگی است و هم تاءثیرگذار بر آنهاست و به طور کلی، ساختاری نمادین است که ناظر به فرهنگ معینی می باشد. از این رو، می توان گفت که زبان هر جامعه ای دارای فرهنگ خاص آن زبان است و گسترش زبان یک جامعه، به منزله گسترش فرهنگ آن جامعه محسوب می شود. حال چنانچه وضعیت و موقعیت زبان های مختلف در اینترنت را ملاحظه کنیم، سلطه و غلبه زبان های غربی و خاصه زبان انگلیسی به روشنی نمایان است. در میان کسانی که از اینترنت استفاده می کنند؛ یعنی حدود 730 میلیون نفر، 63% به زبان انگلیسی سخن می گویند. این در حالی است که استفاده کنندگان عرب زبان فقط 4/1 درصد را به خود اختصاص داده اند.⁽⁵⁾

اگر وضعیت توزیع سایر نمادها و صنایع فرهنگی نیز در اینترنت سنجیده شود، چیزی شبیه وضعیت زبان خواهد بود. افزون بر این، تبلیغات فرهنگی که در صفحات و پایگاه های مخلتف به خصوص در بخش های مربوط به ابزارهای رایگان، عمومی و پراستفاده اینترنت مشاهده می شود، بیشتر ریشه در فرهنگ غرب دارد. با این حال، عده ای از روی ناآگاهی و یا عدم باور راستین به فرهنگ اصیل اسلامی، همچنان دم از فرهنگ جهانی و فرهنگ الکترونیکی می زنند و پیآمدهای غیرقابل جبران آن را متذکر نمی شوند. در حالی که حتی برخی از روشنفکران غربی نیز در این خصوص انتقادهای سختی را بیان کرده اند؛ برای مثال می توان از «روزابت مس کانتر» نام برد که در کتابی به نام «تحول» ضمن برشمردن فرصت ها در فرهنگ الکترونیکی، به تهدیدهای آن اشاره می کند و می گوید: «گوشه نشینانی که تنها به اینترنت چسبیده اند، جهان را فتح نخواهند کرد». کانتر در این کتاب می نویسد: با پذیرش فرهنگ الکترونیکی به عنوان واقعیت نوین، حقیقت های تازه ای آشکار می شوند که عبارت اند از:

1. فرهنگ الکترونیکی با «تخریب سازنده» همراه است؛ یعنی باید برای دگرگونی های ژرف تا حدّ نابودکردن کسب و کار سودآور کنونی آماده بود؛

2. پذیرش فرهنگ الکترونیکی همانند زندگی در خانه ای شیشه ای، با نورافکن های نیرومند و پیوسته روشن است. اشتباه ها بی درنگ آشکار و بزرگ نمایی می شوند؛

3. فرهنگ الکترونیکی، تا اندازه زیادی، سطحی و ساختگی است و ارتباطات، هسته بنیادین آن را تشکیل می دهد؛

4. فرهنگ الکترونیکی درضمن اجرای کار به وجود می آید؛

5. چنانچه خوب پیاده شود، ضد جنگ است؛

6. پر از ناسازه ها(پارادوکس ها) است؛

7. می تواند بسیار سرگرم کننده باشد.⁽⁶⁾

چالش های پژوهشی

امروزه، به ندرت می توان یک نهاد علمی و تحقیقی پیدا کرد که ضرورت استفاده از اینترنت و خدمات پژوهشی آن را درنیافته باشد. گستردگی اطلاعات وب، امکان جستجو و بازیابی اطلاعات مختلف و فراوان در مدت زمان اندک، حذف زمان و هزینه رفت و آمد به کتابخانه های سنتی، کمتر شدن هزینه های اتصال به اینترنت، بالا رفتن سرعت خطوط اینترنتی، افزایش محبوبیت محیط گرافیک وب و دلایل دیگر باعث شده است که تغییر و تحول بزرگی در زمینه اطلاعیابی به وجود آید. این تحول که با رشد فزاینده اینترنت روز به روز عمیق تر می شود، بر روش های سنتی بازیابی اطلاعات و استفاده از کتابخانه ها و کتابداران که تا قبل از اینترنت شاید تنها منبع معتبر اطلاعرسانی به شمار می آمدند، تأثیرات بسزایی گذاشته است؛ چندان که کتابداران و فهرست نویسان سنتی را با چالش های جدیدی در حرفه خود روبهرو ساخته و آنان را در پی یافتن راه های بهتر و مطمئن تر جهت کسب اطلاعات دقیق تر، مفیدتر و سریع تر از این محیط جدید، به تکاپو و تلاش واداشته است. فای چادول (1996م)، کتابدار و کارشناس علوم اطلاعرسانی، معتقد است که: «اینترنت نه تنها جایگزین کتابها خواهد شد، بلکه احتمالاً جایگزین کتابداران و کتابخانه ها نیز خواهد شد».⁽⁷⁾

آمارهای مربوط به استفاده های اینترنتی نیز تا حدود زیادی موءید نظر فوق می باشند؛ به عنوان مثال، آمار زیر مربوط به تحقیقی میدانی است که در سال 2002م در بین دانشجویان دانشگاه های آمریکا انجام شده است.

نزدیک به 73 درصد از دانشجویان گفته اند که استفاده آنها از اینترنت بیشتر از کتابخانه است. بیش از 79 درصد از دانشجویان اظهار داشته اند که اینترنت بر اطلاعات علمی آنها تأثیر بسیار زیادی داشته است. 87 درصد دانشجویان گفته اند که ارتباط آنها با اساتید از طریق پست الکترونیکی است.⁽⁸⁾

در برخی از جوامع، از جمله جامعه ما، آمار استفاده نسل دانش آموخته از امکانات پژوهشی اینترنت، با آمار فوق فاصله بسیاری دارد. البته دلایل مختلفی برای این کار می توان برشمرد که بی تردید، برجسته ترین این دلایل، عدم تسلط کافی بر زبان انگلیسی (زبان مادری اینترنت) و مهم تر از آن نداشتن درک صحیح از اینترنت و قابلیت های آن و عدم آشنایی کافی با چگونگی کاوش و بازیابی بهینه اطلاعات در آن است.

در یک تقسیم بندی کلی می توان چالش های پژوهشی اینترنت را با دو رویکرد مورد بررسی قرار داد؛ رویکرد اوّل، آسیب هایی است که به اینترنت و ابزارهای پژوهشی آن مربوط می شود و رویکرد دوم که به کاربران و پژوهشگران اینترنتی مرتبط است.

کاستی های ابزارهای پژوهشی در اینترنت

در رویکرد اوّل، عمده ترین چالشی که دامنگیر اینترنت است، سازمان دهی ناهمگون اطلاعات است. اینترنت از این جهت که رسانه ای دوسویه به شمار می رود و همگان می توانند ضمن دریافت اطلاعات، اطلاعاتی را نیز به شکل های گوناگون و گاهی غیراستاندارد، در آن منتشر کنند، فاقد ساختار نظامند و منطقی در طبقه بندی اطلاعات می باشد. از سوی دیگر، هر روزه ده ها میلیون صفحه اطلاعات به این مخزن چند میلیارد صفحه ای افزوده می شود. در این صورت، مشخص است که فرآیند جستجو و بازیابی اطلاعات به مراتبْ سخت، و نیازمند مهارت بسیار خواهد بود. از این روست که برخی از کارشناسان، این فرآیند را به یافتن سوزن در انبار کاه تشبیه کرده اند.

برآیند چنین ساختاری این است که بیشتر کاربران و جستجوگران، راه را در اینترنت گم می کنند و با وجود صرف زمان طولانی و روبهرو شدن با دنیایی از اطلاعات گوناگون، مطالب مورد نیاز خود را به طور رضایت بخش به دست نمی آورند. به این مسئله، اصطلاحاً «بازیابی بیش از حد اطلاعات»⁽⁹⁾ گفته می شود. بدیهی است که بازیابی بیش از حد اطلاعات به خودی خود مشکل ساز نیست، بلکه آن چه این موضوع را به یک مشکل تبدیل می کند، وجود اطلاعات نامرتبط یا کم مرتبط بسیاری در بین نتایج پژوهش می باشد.

نتایج یکی از تحقیقات در زمینه مشکلات دسترسی به اطلاعات از طریق وب نشان می دهد که بازیابی بیش از اندازه اطلاعات، بسیاری از کاوشگران را ناراحت و عصبانی می کند. به طوری که به طور متوسط پس از گذشت 12 دقیقه چنانچه کاوشگران به نتایج مورد نظر دست نیابند و جستجوی ناموفقی داشته باشند، شروع به عصبانی شدن می کنند.⁽¹⁰⁾

در ادامه به بیان عواملی که باعث ناهمگونی ساختار اطلاعات و پایگاه های وب شده است، می پردازیم:

الف- فقدان ساختار واحد و استاندارد برای ذخیره سازی و انتشار اطلاعات: در محیط وب هنوز بسیاری از صفحاتْ مؤلف، ناشر و تاریخ انتشار صفحه را که جزء عناصر اصلی یک صفحه وب معتبر به شمار می روند، ذکر نمی کنند. افزون بر این، اطلاعات موجود با ساختارهای برنامه نویسی مختلف و با فرمت های گوناگون و گاهی غیرمتعارف ارائه می شوند. همچنین، گاهی برخی از طراحان پایگاه های وب برای بالا رفتن رتبه خود در موتورهای جستجو در برنامه نویسی صفحات از کلمات کلیدی مهم و در عین حال نامرتبط با محتوای صفحه استفاده می کنند که باعث بازیابی نتایج نامرتبط می شود. از این جهت، اکنون به اعتقاد برخی استفاده از فهرست های راهنمای موضوعی به جای موتورهای جستجو، کارآمدتر است؛ زیرا در فهرست های راهنما کار دسته بندی پایگاه ها به صورت دستی انجام می شود و در نتیجه، از کیفیت بالایی برخوردار است. در این راستا، کتابدران نیز فهرست های راهنمای ویژه ای راه اندازی کرده اند که در آنها کار دسته بندی اطلاعات اینترنت را افراد کتابدار به عهده دارند. از جمله بهترین این راهنماها، پایگاه www.lii.org می باشد.

ب- عدم ثبات در منابع اینترنتی: محیط شبکه اینترنت، به دلیل اینکه قابلیت بسیار بالایی در هک و اصلاح منابع و حتی تغییر کلی آن دارد، باعث شده است که نتوان ویژگی ثابتی برای منابع اینترنتی در طول زمان تعیین کرد و در نتیجه، پایگاه های کتاب شناختی مدام در حال تغییر باشند که اگر چنین شود، طبق پیش بینی «بانرجی» یادداشت ها و نقاط دستیابی اضافی که به علت تغییرات در منابع اینترنتی رخ می دهد، و نیز پیشینه های پایگاهها بسیار طولانی شده، مختصر ومفید بودن خود را از دست خواهند داد .⁽¹¹⁾

ج- تغییر نشانی منابع: تصور کنید اگر محل نگهداری یک کتاب در کتابخانه جابهجا شود، چه مشکلی در دسترسی بدان به وجود خواهد آمد. بعضی وقت ها نشانی (URL) برخی از منابع اینترنتی و حتی نشانی یک پایگاه عوض می شود و گاهی نیز هیچ راهی برای دسترسی به نشانی جدید پیش بینی نمی شود. بدین ترتیب، کار دسترسی به منابع اینترنتی همواره با مشکل همراه خواهد بود.

د- مشکلات ناشی از موتورهای جستجو: ابزارهای جستجو خاصه موتور جستجو که قدرتمندترین و پراستفاده ترین آنهاست، از مشکلات و کاستی هایی برخوردار است که موارد زیر از آن قبیل اند:

عدم پوشش کل وب: تا به حال قوی ترین موتورهای جستجو نتوانسته اند حتی نیمی از اطلاعات وب را تحت پوشش قرار دهند. در حال حاضر، موتور جستجوی گوگل که از لحاظ تعداد صفحات پیشتیبانی، رقیب ممتاز دیگر موتورهاست، در حدود 8 میلیارد صفحه وب را نمایه سازی کرده است؛ اما با این حال، بسیاری از پایگاه های جدید و کم اهمیت در این موتور نمایه سازی نشده اند.

ناتوانی در نمایه سازی همه فرمت ها: موتورهای جستجو قادر نیستند تا همه فرمت های موجود در اینترنت را نمایه سازی کنند و در نمایه سازی برخی از فرمت ها، مانند فرمت PDF و برخی از فرمت های گرافیکی و چندرسانه ای، با مشکلاتی چند روبهرو هستند. البته به تازگی تعدادی از موتورهای جستجو در پی حل این گونه مشکلات برآمده اند.

شایان ذکر است که بیشتر اطلاعاتی که قابل نمایه سازی در موتورها نیستند، در ابزاری با نام وب نامرئی (Invisible web)یا وب عمیق (Deep web) قابل جستجو و دسترسی می باشند.

وجود نتایج تکراری در تعدادی از موتورها:

با وجود این کاستی ها، برای یافتن اطلاعات مورد نظر در مدت زمان کمتر به ناچار باید با ابزارهای کاوش و راهکارهای پژوهش کارآمد در اینترنت آشنا شد؛ چنان که معمول کاربران اینترنت، سفر در این دنیای مجازی را با موتورهای جستجو آغاز می کنند. آمار نشان می دهد که بیشترین استفاده کاربران بالای 18 سال پس از پست الکترونیکی استفاده از موتورهای جستجو می باشد. بر اساس این تحقیق، 76 تا 80 درصد استفاده کاربران اینترنتی در ایالات متحده در این مقاطع سنی به موتورهای جستجو مربوط می شود.⁽¹²⁾ بنابراین، امروزه استفاده از ابزارهای کاوش به ویژه موتور جستجو برای بیشتر کاربران اینترنت در دنیا امری اجتناب ناپذیر است.

کاستی های محققان و دانش پژوهان اینترنتی

این نوع کاستی ها عمدتاً به عدم آشنایی صحیح کاربران با اینترنت و امکانات آن و همچنین روش جستجو و بهره گیری از اینترنت در کارهای تحقیقی باز می گردد. متاءسفانه هنوز عده زیادی از دانشجویان و حتی برخی اساتید، درک درستی از اینترنت ندارند و با توانمندی های پژوهشی آن آشنا نیستند. بیشتر دانش پژوهان فقط با یک نوع از ابزار کاوش در اینترنت؛ یعنی موتور جستجو، آشنا می باشند و حتی از قابلیت های پیشرفته همان موتور هم ناآگاه هستند. و حال آنکه در اینترنت، ابزارهای پژوهشی مختلفی وجود دارد که از آن جمله می توان به فهرست راهنما یا دایرکتوری (Directory) شاهراه اطلاعاتی (Gateway)، موتور جستجو (Search Engine) و درگاه یا مدخل (Portal) اشاره کرد. نکته مهم این است که هر یک از این ابزار جستجو، مزایا و معایبی دارند و هر کدام استفاده خاصی دارند که لازم است پژوهشگران با کاربرد آنها آشنا شوند.

بیشتر دانش پژوهان به جهت آشنایی اندک با اینترنت، در ارزیابی منابع و نتایج حاصله از اینترنت دچار مشکلات جدی هستند و ممکن است عده ای با انواع پایگاه های وب و اعتبار هر صفحه و پایگاه ناآشنا باشند؛ به عنوان مثال، اعتبار یک پایگاه دانشگاهی یا وابسته به مرکز پژوهشی معتبر، با یک پایگاه اطلاعرسانی عادی یا صفحه شخصی رایگان و یا وبلاگ قابل مقایسه نیست. امروزه یکی از مباحث مهم پژوهش از طریق اینترنت، ارزیابی منابع اینترنتی (Evaluating Internet Resources) است؛ چندان که پایگاه های دانشگاهی و علمی برخی از کشورهای اروپایی و آمریکایی مباحث و اطلاعات ارزنده ای را در این باب مطرح کرده اند و متن کامل برخی از آنها در اینترنت موجود می باشد.

سخن پایانی اینکه در حال حاضر، پایگاه های علمی قدرتمندی در اینترنت به وجود آمده اند که دارای پایگاه داده وسیعی از منابع دست اوّل رشته های مختلف علمی بوده و امکانات بسیار ارزشمندی را جهت تحقیق و نوشتن پایان نامه در اختیار اساتید و دانش پژوهان قرار می دهند، هر چند استفاده از این گونه منابع غالباً مستلزم اشتراک غیر رایگان می باشد. از جمله این منابع می توان به موارد زیر اشاره کرد:

پی نوشت ها:

1. آشنا، حسام الدین، «اینترنت و امنیت فرهنگی سیاسی؛ بررسی ها و راهبردهایی برای جمهوری اسلامی ایران»،

[Online]

http://iranwsis.org/BN

35 [Accessed 14 Aprir 2004]

2. نجاتی حسینی، سید محمود، اطلاع رسانی و فرهنگ، ص 72.

3. ترنر، جاناتان، مفاهیم و کاربردهای جامعه شناسی، ترجمه محمد فولادی و محمد عزیز بختیاری، ص 75.

4. Global Reach, Global Internet Statistics, 30 March, 2004,[Online].

http://global-reach.biz/globstats/index.php3. [Accessed 17 April 2004].

5. [Online].

http://www.imi-ir.org/tadbir/tadbir-139/books-139/1.asp.

[Accessed 17 April 2004].

6. تان، رونی، «آیا موتورهای کاوش،جانشین کتابداران خواهندشد؟»، ترجمه امیررضا اصنافی،

[Online].

http://www.irandoc.ac.ir/Data/E_J/robots.htm.[29].

7. Pew Internet Project.] [Accessed 17 April 2004] [Online] .College Students and the Web. 15 September 2002.

http://www.pewinternet.org/reports/toc.asp?Report<73. [Accessed 17 August 2003]>

0. Information Overload

9. کوشا، کیوان، ابزارهای کاوش اینترنت، ص 15.

10. مختاری نبی، ابراهیم، «سازماندهی منابع اینترنتی؛ چالش ها و ضرورت ها»[Online].

g.htm. [Accessed 17 April2004].http://www.irandoc.ac.ir /Data/E_J/organaizin

11. Info please. Online Activities by Age, 2002 . [Online].